- تعداد نمایش : 2
- تعداد دانلود : 1
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/2083
- کد IranDOI مقاله: IranDOI :10.irandoi.2002/bahareadab.2026 .19 .8374
سال : 19
شماره : 9
شماره پی در پی : 127
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19،
شماره 9،
،
شماره پی در پی 127
واکاوی ساختار ایجاز در قطعه های جلال بقایی نایینی رویکردی بر پایه مدل تراکم کنشی- زمانی ژرار ژنت و جان آوستین
صفحه
(103
- 129)
علیرضا بافرانی (نویسنده مسئول)
تاریخ دریافت مقاله
: خرداد 1405
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: شهریور 1405
چکیده
زمینه و هدف: ایجاز از مهمترین ویژگیهای سبکی شعر فارسی است و در سنت بلاغی، به بیان معنای گسترده در الفاظ اندک و روشن گفته میشود. در شعر معاصر، ایجاز علاوه بر سطح زبانی و بلاغی، میتواند در ساختار روایت، سازماندهی زمان و فشرده سازی کنشهای گفتاری نیز نقش تعیین‌کننده ای داشته باشد. جلال بقایی نایینی از شاعرانی است که قطعه های کوتاه او با بهره گیری همزمان از روایت، گفتگو، طنز، تمثیل و تقابل، ظرفیت مناسبی برای مطالعه این نوع ایجاز دارند.
روشها: پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی-تحلیلی، ساختار ایجاز را در دوازده قطعه از اشعار بقایی بررسی میکند. چارچوب نظری پژوهش بر مفهوم ایجاز در بلاغت فارسی، نظریۀ زمان روایی ژرار ژنت و نظریۀ کنش‌گفتاری جان آوستین استوار است.
یافته ها: در این بررسی، ایجاز صرفاً حذف واژه یا کوتاهی حجم شعر تلقی نمیشود، بلکه به عنوان فرایندی برای تراکم رخدادها، حذف مراحل میانی روایت، فشرده سازی زمان و تبدیل گفتار به کنش در نظر گرفته میشود. نمونه ها در سه گروه ایجاز روایی، ایجاز تمثیلی و ایجاز تقابلی دسته بندی شده اند و در هر نمونه، رابطۀ میان فشردگی زمانی و ظرفیت کنشی‌گفتار به صورت تلفیقی بررسی شده است.
نتیجه گیری: یافته ها نشان میدهد که بقایی با کاهش فاصله میان رخداد، گفتار و نتیجه، از ظرفیت فشردۀ متن برای انتقال معنا و پیام انتقادی بهره میگیرد. در بسیاری از قطعه ها، گفتگو جایگزین توصیف و توضیح شده و یک جمله یا پاسخ کوتاه، کارکرد چندین مرحله از روایت را بر عهده میگیرد. همچنین، نتایج نشان میدهد که ایجاز در شعر بقایی تنها یک شگرد بلاغی نیست، بلکه با توجه به نمونه های بررسی‌شده، میتوان آن را یکی از مؤلفه های قابل‌توجه سبک شخصی او دانست.
کلمات کلیدی
ایجاز
, جلال بقایی نایینی
, سبک شعری
, زمان روایی
, کنش‌گفتاری
, تراکم کنشی–زمانی
- آقابابایی، سمیه (۱۴۰۳) «تحلیل کنشهای گفتاری داستانهای کوتاه اجاره خانه، یک زن خوشبخت و رسوایی از بزرگ علوی»، پژوهشنامۀ ادبیات داستانی، سال ۱۳، ویژۀ پاییز، شمارۀ پیاپی ۴۹، ص. ۱–۳۰.
- اجاقی، سجاد؛ هاشمیان، لیلا (۱۴۰۴) «تحلیل عنصر حالت در رمان روزگار سپری‌شدۀ مردم سالخورده: مطالعه ای در کانونی‌سازی و فاصلۀ روایی بر اساس نظریۀ ژرار ژنت»، سبکشناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، سال ۱۹، شمارۀ ۲، شمارۀ پیاپی ۱۱۸، ص. ۳۰۹–۳۲۳.
- احمدی، بابک (1379). چهار گزارش از تذکره الاولیای عطار، چاپ دوم، تهران، نشر مرکز .
- امامی آرندی، عباسعلی(1397 )نایین نامه، تهران، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
- امین پور، قیصر ( 1386) سنت و نوآوری در شعر معاصر، چاپ سوم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
- بابا احمدی میلانی، زهره؛ نویدی، عبدالوحید (۱۴۰۴). «تحلیل متن‌شناختی آیات اجتماعی قرآن کریم بر اساس نظریۀ کنش گفتاری جان سرل» قرآن و علوم اجتماعی، سال ۵، شمارۀ ۲، شمارۀ پیاپی ۱۸، تابستان ۱۴۰۴، ص. ۳۶–۶۷.
- بقایی، جلال (1366) پرتو اندیشه، تهران، انتشارات پاژنگ.
- --------- (1404) تذکره سخنوران نایین، تصحیح علیرضا بافرانی، تهران، انتشارات دانشگاه پیام نور.
- پاشائی پایدار، مقصود؛ کوپا، فاطمه؛ گرجی، مصطفی. (۱۴۰۴) «بررسی زمان داستان فریب خوردن خر از روباه در مثنوی بر اساس نظریۀ زمان ژنت» پژوهشنامۀ ادبیات داستانی، سال ۱۴، شمارۀ ۴، زمستان ۱۴۰۴، ص. ۴۵–۷۰.
- پاینده، حسین. (1397) نظریه و نقد ادبی، تهران ، انتشارات سمت.
- تفتازانی، سعدالدین مسعود بن عمر(1310) المطول بی جا، بی نا.
- جرجانی، عبدالقاهر(1366) اسرارالبلاغه، ترجمه جلیل تجلیل، تهران ، انتشارات دانشگاه تهران
- حسین‌پور، غلامرضا (۱۴۰۰) «درنگی در طبقه بندیهای آستین و سرل از افعال مضمون در سخن»، فلسفه، سال ۱۹، شمارۀ ۲، شمارۀ پیاپی ۳۷، دی ۱۴۰۰، ص. ۳۹–۵۶.
- خاکیان، نصرت‌الله؛ محمدی‌بدر، نرگس؛ حاجی‌مزدارانی، مرتضی. (۱۴۰۲). «بررسی سی غزل آغازین از غزلهای بیدل دهلوی از دیدگاه دانش معانی (ایجاز)»، ماهنامۀ علمی سبکشناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، سال ۱۶، شمارۀ ۵، شمارۀ پیاپی ۸۷، مرداد ۱۴۰۲، ص. ۱–۱۴.
- حقوقی،محمد (1369) شعر نو از آغاز تا امروز، تهران، نشر هدایت.
- شمس قیس رازی (1373) المعجم فی معاییر اشعار العجم، به کوشش سیروس شمیسا، تهران، فردوس.
- شهریار، محمدحسین ( 1376) دیوان، جلد 3، چاپ پنجم، انتشارات زرین و نگاه.
- صانعی‌پور، محمد حسن (1390). مبانی تحلیل کارگفتی در قرآن، تهران، دانشگاه امام جعفر صادق(ع).
- عسکری، ابی هلال حسن بن عبدالله (1409ه.ق)، الصناعتین؛ الکتابه و الشعر، تصحیح محمد قمیحه، چاپ دوم، بیروت: دارالکتب العلمیه.
- فرهمندنژاد، مهسا؛ شعبان‌زاده، مریم؛ نیکبخت، عباس (۱۴۰۴) «کنش گفتاری اندیشه های ایرانشهری عنصرالمعالی بر اساس دیدگاه آستین» پژوهشهای اخلاقی، سال ۱۵، شمارۀ ۳، شمارۀ پیاپی ۵۹، بهار ۱۴۰۴، ص. ۳۷۱–۳۸۸.
- مارتین، والاس (1382). نظریه های روایت، ترجمۀ محمد شهبا، تهران ، انتشارات هرمس.
- محمودی‌بختیاری، بهروز؛ فرشته حکمت، نرگس (۱۳۹۱) «برآیند قدرت شخصیت در نمایشنامه با تکیه بر سنجش قواعد نوبت‌گیری در نمایشنامۀ وای بر مغلوب» سبکشناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، شمارۀ ۱۵، بهار ۱۳۹۱، ص. ۳۱۳–۳۲۷.
- مولوی، جلال‌الدین محمد (1371) مکتوبات، تصحیح توفیق ه سبحانی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
- نورایی، الیاس؛ صادقی، شیوا (۱۴۰۵) «خوانش تطبیقی دو داستان کوتاه «پرلاشز» زویا پیرزاد و «آخر قصۀ غیر بیضاء» غاده السمان بر اساس تحلیل گفتمان روایی ژرار ژنت» کاوش‌نامۀ ادبیات تطبیقی، شمارۀ ۶۱، بهار ۱۴۰۵، ص. ۱۲۳–۱۴۲.
- نوروزی، مژگان؛ رواقی، علی؛ اردستانی‌رستمی، حمیدرضا (۱۴۰۴) «روایت‌شناسی داستان زال و رودابه بر اساس نظریۀ ژرار ژنت با رویکرد تغییرات ناگهانی کانون دید»جامعه پژوهی فرهنگی، سال ۱۶، شمارۀ ۴، زمستان ۱۴۰۴، ص. ۵۰۳–۵۳۳.
- هاشمی،احمد(1388) جواهرالبلاغه، قم، مرکز بین المللی ترجمه و نشر مصطفی.